Renata Rusnak - Naturalnie

Grønn energi – hva gikk galt?

Jeg hadde aldri planlagt å bo i Norge, men når jeg blir bedre kjent med landet, begynner jeg å like det på grunn av den rike naturen og nordmennenes kulturelt forankrede forhold til den. Jeg selger alt jeg eier i Polen og kjøper et lite småbruk på Finnskogen, rett ved grensen til Sverige. Her er det skog, innsjø, elv og åker, alt langt unna sivilisasjonen. Det krever mye arbeid og penger for å få orden på stedet, men siden vi flyttet hit, har livet fått nye farger. Vi setter i gang med å bygge et trygt rede for en usikker fremtid. Vi ønsker at det skal være så rolig som mulig, vennlig for mennesker og natur. At naturen som finnes her, skal gi hvile til den moderne bymennesket, og at mennesket i minst mulig grad skal skade den. Vi drømmer om hvordan vi skal oppnå uavhengighet i å hente energi og produsere økologisk mat. I to år har vi utrettelig pusset opp og renovert bygningene med egne hender og penger.

En dag kommer det et varsel: Kom til møte om bygging av vindturbiner i ditt område.

Jeg tar miljøvern veldig alvorlig. Hver gang jeg har hørt uttrykket „grønn energi” i fortiden, har jeg automatisk tenkt: „Det er ikke over ennå, vi kan fortsatt redde planeten.” Jeg har støttet grønn energi helhjertet, så da jeg fikk invitasjonen, ble jeg ikke panisk. Men snart innså jeg at den nærmeste vindturbinen skal bygges bare 800 meter fra vårt drømmehus i skogen, langt fra sivilisasjonen. På åsen på andre siden av innsjøen. Innsjøen er som et stort rør, vi hører hva naboene på den andre bredden sier, selv om det er en stor avstand mellom oss. Jeg går til dette stedet, hvor vi vanligvis tar med gjester og venner om vinteren for å „lytte til stillheten” (om sommeren hører vi fuglen). Jeg begynner å lure på hvordan det blir nå. Verken stillhet eller fugler, tenker jeg, for jeg vet at vindturbiner dreper fugler og at infralyd vil skremme bort alt som kan rømme og flykte. Kanskje også elg og rådyr, som jeg med glede observerer fra vinduet.

Jeg blir nysgjerrig på hva annet det er med disse vindturbinene. Jeg går til møtet med firmaet LandInfra, som ønsker å bygge dem her. Før møtet sjekker jeg dem på nettet. Det er stort, selv om de visstnok startet som en oppstartsbedrift. De skriver at de ønsker å redde verden fra trusselen fra fossile brensler, og de nevner hele tiden CO2-reduksjon. De planlegger å sette opp tjue-tre vindturbiner som skal produsere 150-230 MW „ren energi”, og de estimerer at prosjektet skal vare i 30 år. De har fått foreløpig tillatelse fra den svenske kommunen Eda, rett over grensen, og fra eieren av de svenske skogene.

Jeg går inn på eierens nettside, firmaet Stora Enso. Alt ser så vakkert, rent og økologisk ut, det er masse omsorg og ansvar, vakre treprodukter, økologiske papiremballasje, alt ser perfekt ut. Jeg surfer videre på nettsiden, og oppdager ganske raskt at jeg har å gjøre med et internasjonalt konsern som skryter av å være en av de største private skogseierne i verden: 2,02 millioner hektar! Bare på området som grenser til Norge (og mitt Brødbøl), hvor vindturbinene skal bygges, eier Stora Enso 3500 hektar produktiv skog, og det er bare en brøkdel av deres totale skogsområder. Kanskje de produserer biologisk nedbrytbar emballasje til mat, men hvor kommer disse emballasjene fra hvis ikke fra hogst av skoger?

På møtet med LandInfra ser jeg den smilende selgeren, som prøver å overbevise innbyggerne i grensebyene på begge sider av grensen om at hele vindturbinprosjektet vil være veldig lønnsomt for dem. Det er ikke klart hvordan, for inntektene vil bare gå til den svenske siden. Eda kommune vil få store skatteinntekter, og alle vil få det bedre. Det blir sagt store ord om at de nødvendige undersøkelsene i naturen vil bli gjort og at planen vil ta hensyn til beskyttede fuglearter. LandInfra gjør alt for å redde miljøet.

Jeg tenker på de ubeskyttede tranene, villgjessene og lomfuglene som hekker ved innsjøen og i hele området. På uglene, haukene, ørnene og tårnfalkene jeg ser over huset. På småfuglene, halvparten av dem kjenner jeg ikke engang navnene på. Og på flaggermusene som flyr ved skumringen. Det føles tungt når man forestiller seg hva som skjer med dem når de treffer vindmøllevinger…

Den smilende mannen fra LandInfra blir avbrutt av noen i salen. Det er en svenske. Jeg forstår ikke alt han sier, men skjønner at han bor ved veien som fører til den potensielle vindturbinparken. Han spør hvordan han skal leve når byggingen begynner, og når de tusenvis av tonn betong som kreves for fundamentene til hver enkelt turbinene skal transporteres forbi huset hans med lastebiler. Før den tid må han selvsagt også tåle at skogen blir hugget ned, for det er klart ingen kommer til å sette opp gigantiske vindturbiner på tettvokste åser.

Å, jeg har ikke nevnt det ennå. Det skal være tjue-tre møller, og hver eneste én skal være tre hundre meter høy (sic!). Legg til høyden på åsene, og vurder hvor synlige de blir. Dette skal være fremtidens vindpark, et prosjekt i ekstra pluss-klassen, forklarer den smilende selgeren. LandInfra har aldri før reist så høye master, men fordi vindforholdene i dette området er usikre, ønsker de å utnytte vindene som blåser så høyt som mulig.

Samtalene i salen fortsetter. Noen spør om det drastiske fallet i verdien på hus og gårder, andre om støy og infralyd, og atter andre om turisme og vern av kulturarven til norske og svenske skogfinner. Noen nevner lysforurensning og skyggekast fra turbinbladene. Det er mange spørsmål, men hver gang den smilende selgeren begynner å miste fatningen, kommer to PR-assistenter ham raskt til unnsetning med uavbrutte forsikringer om at alt er på stell, og alt er i orden.

I brosjyren om vindkraft, levert av selskapet, står det at søknaden om byggetillatelse må gjennomgå mange prosesser, og at avgjørelsen avhenger av om fellesskapets beste veier tyngre enn enkelt individets. Likevel kan jeg ikke riste av meg følelsen av at jeg blir lurt.

Fellesskapets beste ser for meg ut til å bety selskapets inntekter, mens individets beste betyr mitt eget å være eller ikke være. Som om ikke det er nok, ruinerer de allerede skyhøye strømregningene meg. Det hjelper overhodet ikke at jeg har et vannkraftverk bare noen hundre meter fra huset mitt, fordi strømmen derfra sendes til en helt annen bygd. I stedet får jeg strøm fra et kraftverk mange kilometer unna.

Jeg prøver å være ansvarlig og reflekterer et øyeblikk over denne individualiteten, multiplisert med alle de andre innbyggerne i nærliggende bygder. Kanskje det er sant at de to- eller trehundre husholdningene våre betyr mindre for planeten enn at hundretusenvis av andre får tilgang til „grønn energi”. Men når jeg tenker nærmere på det, forstår jeg ikke én ting – som virker mest essensiell, men helt oversett: Hva godt kan komme ut av å produsere denne energien til en så høy kostnad og med så stor ødeleggelse av naturen?

Jeg forstår at bruksskoger ikke er de urgamle urskogene, som det nesten ikke finnes igjen av på jorden. Men det er fortsatt skoger – våre grønne lunger som absorberer CO₂ og bidrar til miljøbeskyttelse så lenge de vokser. Hva er „grønt” med å felle 3500 hektar skog? Hva er

„grønt” med å forsterke landveier så mye at tunge lastebiler med betong og andre byggematerialer kan kjøre på dem? Eller med å bygge en massiv industriell infrastruktur på åsene over en ren innsjø?

Hvor „grønt” er det egentlig å støpe fundamenter på flere hundre tonn for hver vindmølle midt i skogene, blant små bygder og gårdsbruk? Hva med tonnene av smøremiddel til motorene, eller mikroplast som slites av og faller av turbinbladene? Og de hyppige brannene? Hvilken „grønn” påvirkning vil infralyd og mikroplast ha på de fiskerike, vakkert beliggende innsjøene og elvene? Og hva med endringene i selve vinden – dens styrke, temperatur og mikroklima? Hva skjer med området når vindparken etter tretti år ikke lenger er lønnsom? Vil den bli forlatt for å la skogen lege sine sår, eller vil det bli åpnet en annen type industri der? Og vil den industrien være grønn?

Jeg tenker på dette nå, mens jeg ser hvor klar er «stjernehimmelen over meg». I mitt hjemland har jeg ikke sett en slik himmel siden tidlig barndom, tilbrakt i fjellene. Det finnes ikke lenger slike himler over Europa, med mindre kanskje i Stjerneparkene. Inntil nylig kunne jeg ikke fatte at vi produserer så mye lysforurensning at vi må beskytte selv utsikten til stjernene fra oss selv. Men nå bor jeg i Norge, og selv om Finnskogen ikke er Nord, er det ikke vanskelig å fange et glimt av nordlyset her. Vil det fortsatt være synlig på en vindmøllepark? Vel, kanskje vi skal legge romantikken og sentimentaliteten til side og gå tilbake til økologien. Sies det ikke at sterkt lys forstyrrer nattefugler, dyr og insekter i deres naturlige funksjoner?

Hodet mitt sprenger. Og jeg har ennå ikke kommet til mine egne menneskerettigheter – retten til rent vann, ren luft, beskyttelse av fysisk og mental helse og velvære. Retten til at de store selskapene jeg flyktet fra i byen, ikke ødelegger livet mitt og knuser drømmene mine. Og til slutt, helt enkelt, retten til ikke å miste alt jeg har investert i et grønt liv, og potensialet for fremtidige grønne prosjekter knyttet til vårt lille individuelle sted i verdens ende midt i ingenting.

Grön energi – vad gick fel?

Det var aldrig min plan att bosätta mig i Norge, men ju mer jag lär känna landet, desto mer börjar jag tycka om den vilda naturen och norrmännens kulturellt förankrade förhållande till den. Jag säljer allt jag äger i Polen och köper en liten gård på Finnskogen, precis vid gränsen till Sverige. Här finns en skog, en sjö, en älv och åkrar, långt borta från civilisationen. Det kommer att krävas mycket arbete och pengar för att få ordning på stället, men sedan vi flyttade hit har livet fått en ny mening. Vi börjar bygga ett tryggt bo för en oviss framtid. Vi vill att den här platsen ska vara så lugn och fridfull som möjligt, vänlig mot människor och natur. Att den natur som finns här ska ge den moderna stadsmänniskan ro och att vi själva inte ska utgöra ett hot mot den. Vi drömmer om att bli energioberoende och producera ekologisk mat. I två år har vi outtröttligt renoverat byggnaderna med egna händer och pengar.

En dag får jag ett meddelande: Kom till ett möte om byggandet av vindkraftverk i vårt område.

För mig är värnandet om miljön väldigt personligt. När jag förr hörde begreppet „grön energi” tänkte jag automatiskt: „Det är inte för sent, vi kan fortfarande rädda planeten”. Jag har stöttat grön energi helhjärtat, så jag fick inte panik när jag fick inbjudan. Snart insåg jag dock att närmaste vindkraftverk kommer att byggas bara 800 meter från vårt drömhus i skogen, långt från civilisationen. På åsen på andra sidan sjön. Sjön fungerar som en stor förstärkare. Vi hör vad grannarna på stranden mitt emot säger, trots att det är långt mellan oss. Jag går till den plats dit vi brukar ta med gäster och vänner på vintern för att „lyssna på tystnaden” (på sommaren hör vi fåglar). Jag börjar undra hur det kommer att bli nu. Varken tystnad eller fåglar, skulle jag tro. Jag vet att vindkraftverk dödar fåglar och att infraljud kommer att skrämma bort allt som kan fly därifrån. Kanske också älgar och rådjur, som jag tycker om att titta på från fönstret.

Jag börjar bli nyfiken på dessa vindkraftverk. Jag deltar i mötet som anordnas av LandInfra, företaget som vill bygga dem här. Jag kollar upp dem på nätet först. Det är ett stort företag, även om de började som en startup. De hävdar att de vill rädda världen från hotet från fossila bränslen och pratar mycket om att minska CO2-utsläppen. I vårt område planerar de att bygga tjugotre vindkraftverk som kommer att producera 150–230 MW „ren energi”, med en beräknad livslängd på 30 år. De har redan fått ett första godkännande från svenska Eda kommun och från företaget som äger skogarna på den svenska sidan.

Jag besöker skogsägaren Stora Ensos hemsida. Allt ser vackert, rent och ekologiskt ut. Så mycket omsorg och ansvar, vackra träprodukter, miljövänliga pappersförpackningar, förnybara och gröna. Men när jag surfar vidare på webbplatsen upptäcker jag snabbt att jag har att göra med ett multinationellt företag som skryter med att de är en av de största privata skogsägarna i världen: 2,02 miljoner hektar! Bara på området nära norska gränsen, där vindkraftverken ska byggas, äger Stora Enso 3 500 hektar produktiv skogsmark och det är bara en liten del av deras totala skogsinnehav.

På mötet med LandInfra ser jag en leende säljare som försöker överbevisa invånarna på båda sidor om gränsen att hela vindkraftsprojektet kommer att bli väldigt lönsamt för dem. Det är inte klart hur, eftersom intäkterna bara kommer att gå till den svenska sidan. Eda kommun kommer att få stora skatteintäkter och alla kommer att få det bättre. Stora ord sägs om att nödvändiga undersökningar kommer att göras i naturen och att planen kommer att ta hänsyn till skyddade fågelarter. LandInfra gör allt för att rädda miljön.

Jag tänker på de oskyddade tranorna, vildgässen och lomfåglarna som häckar vid insjön och i hela området. På ugglorna, hökarna, örnarna och tornfalkarna jag ser över huset. På småfäglarna, där jag inte ens känner till namnen på hälften av dem. Och på fladdermösen som flyger i skymningen. Det känns tungt när man föreställer sig vad som kommer att hända med dem när de träffas av vindkraftverkets vingar …

Den leende mannen från LandInfra blir avbruten av någon i salen. Det är en svensk. Jag förstår inte allt han säger, men förstår att han bor vid den väg som leder till den potentiella vindkraftsparken. Han frågar hur hans liv blir när byggnationen kommer igång och tusentals ton betong som krävs för fundamenten till varje enskild turbin ska transporteras förbi hans hus på lastbilar. Innan dess måste han förstås också leva med att skogen huggs ned, för ingen kommer att sätta upp gigantiska vindkraftverk på tätbevuxna åsar.

Och, jag har inte nämnt det än. Det ska bli 23 kraftverk, och vart och ett ska vara 300 meter högt (sic!). Lägg sedan till höjden på åsarna och tänk dig hur synliga de blir. Det här ska bli framtidens vindpark, ett projekt i extra plus-klassen, förklarar den leende säljaren. LandInfra har aldrig tidigare rest så höga torn, men eftersom vindförhållandena i det här området är osäkra vill de utnyttja vindarna på så hög höjd som möjligt.

Samtalen fortsätter i salen. Någon frågar om de drastiska värdefallen på hus och gårdar, andra om buller och infraljud, och yutterligare andra om turismen och kulturarvet efter norska och svenska skogsfinnar. Någon nämner ljusföroreningar och skuggor från turbinbladen. Det är många frågor, men varje gång den leende säljaren börjar tappa fattningen kommer två PR-assistenter raskt till hans undsättning med oavbrutna försäkringar om att allt är under kontroll och i sin ordning.

I broschyren om vindkraft som företaget delar ut står det att deras ansökan om bygglov måste genomgå många processer och att resultatet beror på om samhällets bästa väger tyngre än individens. Ändå kan jag inte skaka av mig känslan av att bli lurad. Samhällets bästa verkar betyda företagets intäkter, medan individens bästa betyder mitt eget vara eller inte vara. Som om inte det vore nog ruineras jag redan av de skyhöga elräkningarna. Det hjälper överhuvud taget inte att jag har ett vattenkraftverk bara några hundra meter från mitt hus, eftersom strömmen därifrån skickas till en helt annan bygd. I stället får jag ström från ett kraftverk många kilometer bort.

Jag försöker vara ansvarsfull och reflekterar ett ögonblick över den här individualiteten, multiplicerad med alla andra invånare i närliggande byar. Kanske det är sant att våra 200-300 hushåll betyder mindre för planeten än att hundratusentals andra får tillgang till „grön energi”. Men när jag tänker närmare på det är det en sak jag inte forstår, det som verkar viktigast men som man helt bortsett från: Vad gott kan komma ut av att producera den här energin till en så hög kostnad och med så stor naturförstörelse?

Jag förstår att brukade skogar inte är de gamla urskogarna, som det nästan inte finns några kvar av på jorden. Men det är ändå skogar – våra gröna lungor som absorberar CO₂ och bidrar till miljöskydd så länge de växer. Vad är „grönt” med att hugga ned 3500 hektar skog? Vad är „grönt” med att förstärka landsvägar så mycket att tunga lastbilar med betong och andra byggmaterial kan köra på dem? Eller med att bygga en enorm industriell infrastruktur på åsarna ovanför en ren insjö?

Hur „grönt” är det egentligen att gjuta fundament på flera hundra ton för varje enskilt vindkraftverk mitt i skogarna, bland små byar och jordbruk? Hur är det med de tonvis med smörjmedel som krävs till turbinerna eller den mikroplast som faller av turbinbladen? Och de bränder som kan uppstå? Vilken „grön” påverkan kommer infraljud och mikroplaster att ha på de fiskrika, vackert belägna insjarna och älvarna? Och hur kan själva vindarna förändras – deras styrka, temperatur och mikroklimat? Vad händer med området när vindparken efter 30 år inte längre är lönsam? Kommer den lämnas vind för våg och låta skogen själv läka sina sår eller kommer det en annan typ av industri där? Och kommer den industrin att vara grön?

Jag tänker på detta nu, medan jag tittar på den klara stjärnhimlen ovanför mig. I mitt hemland har jag aldrig sett en sådan himmel sedan tidig barndom, då jag var uppe i bergen. Det finns inte längre sådana himlar över Europa, förutom kanske i stjärnparkerna. Tills helt nyligen kunde jag inte förstå att vi producerar så mycket ljusföroreningar att vi måste skydda själva utsikten till stjärnorna från oss själva. Men nu bor jag i Norge och även om Finnskogen inte ligger så långt norrut händer det att vi får en glimt av norrsken här. Kommer det fortfarande att vara möjligt när vindkraftsanläggningen kommit på plats? Kanske måste vi lägga romantiken och sentimentaliteten åt sidan och gå tillbaka till ekologin. Sägs det inte att starkt ljus förstör de naturliga funktionerna hos nattfåglar, djur och insekter?

Det snurrar i mitt huvud. Och jag har ännu inte kommit till mina egna mänskliga rättigheter – rätten till rent vatten, ren luft, skyddet av den fysiska och mentala hälsan och välbefinnandet. Rätten till att de stora företagen jag flydde från i staden inte förstör mitt liv och krossar mina drömmar. Och till slut, helt enkelt, rätten till att inte förlora allt jag har investerat i ett grönt liv, och potentialen för framtida gröna projekt knutna till vår lilla plats vid världens ände mitt i ingenting.

Obrazki z Norwegii. Szkolny autobus

Stoję na przystanku z dzieciakami do szkoły. Najmłodsza, Idun, papla coś do mamy. Słyszę pelne radości: „moje urodziny, moje urodziny”.

– Masz dziś urodziny? – pytam.
– Dopiero za tydzień, ale dziś będzie mieć ciastko, – odpowiada mama.
Uśmiecham się do dziewczynki, ona zaś pyta mnie:
– Nie jest Ci za gorąco?
– Niee, – śmieję się, bo Norwegowie o tej porze roku nadal chodzą w krótkich rękawach, i ewentualnie w lekkich przeciwiatrowych kurtkach. Ja mam na sobie tshirt, bluzę z kapturem, gruby bezrękawnik i jesienną długą kurtkę na wiatr i deszcz z podpinką. – Jestem z południa, a tam mamy więcej słońca niż tu, – dopowiadam swoim ledwie-ledwie norweskim.

Maleńkiej Idun opadają ręce, dosłownie do ziemi. To się nie mieści w jej główce z białymi, potarganymi włosami.

*
Na kolejnym przystanku wsiada rodzeństwo, starsze od Idun o jakieś dwa, trzy lata. Chłopiec siada zaraz obok niej, dziewczynka za nimi. Od razu zaczynają gadać. Łapię się na myśli, że w Polsce starszy chłopiec raczej nie usiadłby obok siedmioletniej dziewczynki.

Autobus wysadza dzieciaki pod szkołą. Mają przerwę i biegają po całym podwórzu, obserwuję je niemal codziennie. Dziś wycieczka kilkunastu młodych ludzi w różnym wieku, stoi w szeregu na przystanku. Nauczyciel gada z kierowcą chwilę, potem ten informuje mnie, że zmieni kurs i zawiezie dzieci gdzieś tam, i że to będzie bliżej do mojej szkoły.

Na miejscu Idun siada norweska dziewczynka i inny chłopiec, z wygladu Hindus lub Pakistańczyk. Mają po jakieś 11-12 lat, widuję ich razem pod szkołą. Wyglądają jak bliscy przyjaciele, może nawet przyrodnie rodzeństwo. Zwykle czekają na jeszcze jedna dziewczynę z autobusu.

Chwilę mi zajmuje, zanim zrozumiem, że dziwi mnie ten widok dzieci i młodzieży, które kontaktują się ze sobą, jakby normalne gdzie indziej napięcia płciowe, rasowe czy kulturowe, w ogóle tu nie istniały.

*
Kjersti [wym.: Sziaszti], nasza nowa nauczycielka norweskiego, zadaje nam zadanie. Mamy odpowiedzieć na temat „tak” lub „nie” z uzasadnieniem. Jedna dziewczyna waha się z udzieleniem odpowiedzi. Mi się wydaje, że jeszcze nie skończyła swojego zadania, ale Kjersti przyjmuje pełną godności postawę i z wielkim przekonaniem wygłasza:

– Pamiętajcie o tym, że zawsze wolno wam odmówić odpowiedzi. Jesteście dorośli i przysługuje wam prawo odmowy. Musicie mieć świadomość, że zawsze – kładzie nacisk na to słowo – wolno wam decydować o tym, czy chcecie czy nie chcecie odpowiadać…

Uśmiecham się w duchu na to ich norweskie rozumienie demokracji i praw człowieka. Myślę, że Norwegom łatwiej jest je rozumieć, bo zwyczajnie współtworzą je od dziecka.

Cieszę się, że to w Norwegii mieszkam.

PS. Innego dnia na widok krów, stojących tuż przy drodze wyciągam telefon. Mój ulubiony kierowca, Helge, zwalnia. Jedzie jakieś 1dziesięć kilometrów na godzinę. Zastanawiam się, dlaczego zwolnił, bo raczej nie dlatego, że robię zdjęcia.

Nagle jedna krowa płoszy się i odskakuje w bok. Helge woła „Oj!” i prawie zatrzymuje pojazd. Czeka aż krowa się uspokoi, dopiero wtedy ruszą, pięć na godzinę. Przyspiesza do normalnej prędkości dopiero, kiedy ostatnia muczka odwraca od nas obojętne spojrzenie.

Obrazki z Norwegii. Demokracja

Dziś na moim przystanku nie ma trójki dzieci, z którymi wsiadam do autobusu, którym dojeżdżam do pobliskiego miasteczka na kurs norweskiego. W środku siedzi tylko jedna kilkuletnia dziewczynka.

Kierowca Helge zagaduje do mnie po norwesku: „może dziś dzieci mają wolne”? Potem odwraca się do dziewczynki i pyta, „czy dziś nie jest wolne w szkole”?

Ona jest Norweżką, więc miesza się od tego, że ktoś obcy się do niej odzywa. Kierowca uśmiecha się i jeszcze łagodniej pyta, czy dzieci nie mają wolnego w szkole? Ona odpowiada „nieee”, i słychać w tym zarówno pewność, jak i niepewność.

Helge sugeruje: „może niektóre klasy pojechały na wycieczkę”? A potem zerka na dziewczynkę w lusterku, znowu się do niej odwraca i bardzo uspokajająco zapewnia ją: „wszystko na pewno jest w porządku”. Popiera to stwierdzenie gestem ręki. Potem odwraca się do mnie i również mnie zapewnia: „wszystko jest dobrze”.

Myślę o tej scenie przez chwilę. Przypominają mi się ostatnie zajęcia norweskiego, podczas których dyskutujemy o systemie szkolnictwa w naszych krajach i o tym w Norwegii. Jedna mama mówi, że nie podoba jej się, że od dzieci w szkole niczego się nie wymaga. Że wszystko jest „nie ma problemu” i „bez stresu”.

Sześciesięcioczteroletnia nauczycielka Hege – stając w pozie pełnej pewności tego, co mówi – tlumaczy: „Dla nas w Norwegii demokracja jest bardzo ważna. To cześć naszej kultury i identyfikacji. Nauczyciele muszą być pewni, że każde dziecko, każda osoba ma możliwość wypowiedzenia się i że zostanie usłyszana. Ja zawsze biorę pod uwagę to, co ktoś mówi, bo może nie ma racji, ale może rację ma i jego opinia pomoże mi wprowadzić zmianę na lepsze”.

Oni to naprawdę mają w sobie. Nawet jeśli nie wszyscy, to wielu czy może większość. To jedna z cenniejszych wartości tego kraju. Naprawdę czuję się tu dobrze, z tym szacunkiem do każdego i każdej. I wiem, że w Norwegii mieszkaja też ludzie, którzy spotykają się z dyskryminacją, ja jej jednak nigdy nie doświadczyłam, ani też nie widziałam w stosunku do innych.

Urodziny i nieplanowany remont duszy

Dziś są moje urodziny. Obchodzę je na wsi w drewnianym norweskim domu, który remontujemy własnymi siłami. Dziś odebrałam wczorajsze życzenia dobrego Nowego Roku Królika. Dziś przeczytałam wiele artykułów podsumowujących rok wojny w Ukrainie oraz dalsze prognozy dla świata. Dziś też zobaczyłam nową Mapę Trendów Infuture Institute Natalii Hatalskiej.

Na tej mapie odnalazłam siebie w grupie Symbiocen, w której „człowiek jest jednym z równoważnych elementów systemu”, a która znajduje się po drugiej stronie innego megatrendu Bioery – mówiącego o „nadrzędnej wobec natury roli człowieka”.

Ten ostatni trend nie jest mi zupełnie obcy, bo przecież jestem fanką nowych technologii. Wierzę w to, że właśnie technologia – lecz wyłącznie w połączeniu z poszanowaniem Natury – może nas uratować. (Czyż nie o tym była moja pierwsza powieść?).

Dziś więc, w swoje urodziny, jak tylko „ogarnę sprawy internetu”, zejdę na parter domu, gdzie przykręcimy płyty gipsowe na ocieplone wełną drzewną ściany. Konstrukcja powstała wczoraj, bo dziennie robimy tylko tyle, ile jesteśmy w stanie, bez wyczerpania sił. Nie, nie kończyłam żadnych kursów budowlanki, ledwie kilka razy widziałam, „jak to się robi”. YouTube jest pomocny, oraz przyjaciele, którzy potrafią doradzić lub wspomóc w trudniejszych momentach.

Powolne działanie na miarę możliwości to sprawdzona metoda, która pozwala na poruszanie się do przodu bez wielkich zasobów finansowych.

Niczego nie trzeba forsować, gdy żyje się dla siebie, a nie na pokaz i nie dla konsumpcji.

To najcenniejsza lekcja pokory, wyniesiona z ostatnich lat.

Gdy myślę o swoim pobycie w Norwegii, to widzę go jako trening uważności i bycia w przestrzeni fizycznej. Kiedy zaczęła się pandemia, a ja z podręczną walizusią poleciałam ostatnim samolotem „na miesiąc, góra do Wielkanocy”, zaczął się czas zupełnie innej aktywności. Internet się oddalił, przybliżyły się za to doznania cielesne.

Praca fizyczna, remonty, niekończące się przeprowadzki, sprzątania, gromadzenia dobytku od zera i również pozbywania się go bez żalu.

Używanie rzeczy używanych, używanie rzeczy niedoskonałych, niezgodnie z przeznaczeniem, nadawanie nowych żyć i nowych sensów, używanie odpadów budowlanych.

Moje urodziny na długo będą wiązały mi się z wojną w Ukrainie. A to przez zabawną datę 22.02.2022. Kończyłam 48 lat, a astrologia rozpisywała się o lustrzanym odbiciu w historii świata. Świat miał się zmienić, i to na lepsze, a ja (czyż nie lubimy znaków na niebie?) obchodziłam urodziny w tak ważnym dniu! „Ha, ha”, historia zaśmiała mi się w twarz, uderzając w kraj, któremu zawodowo poświęciłam większość dorosłego życia, i gdzie mieszka tylu moich przyjaciół…

A jednak zmiana przyszła, bo nikt nie spodziewał się obrotu spraw, jaki widzimy dziś. Ja zaś natychmiast po tej inwazji zdecydowałam się sprzedać dom w Krakowie. Udało się go wymienić na tenże drewniany dom w Norwegii, z wystarczająco starym i różnorodnym lasem, kawałkiem ziemi uprawnej, rzeką i brzegiem jeziora.

Akurat dziś, nie wiedzieć czemu, pomyślałam o tych wszystkich kobietach, które musiały uciekać przed wojną, z dziećmi, z jedną walizusią, „góra do czasu aż da się wrócić”. Nie mam jak tego powiedzieć, bo moja pandemiczna sytuacja jest – w porównaniu z wojenną – bajkowa, ale jest w nas siła do przetrwania i do odbudowy.

Trudno nie myśleć o Stracie i trudno nie bać się niepewnej Przyszłości, jednak zaufanie momentowi, w którym można podjąć wysiłek, by coś maleńkiego i nieistotnego zmienić, daje siłę sprawczą i leczy duszę na wszystkich poziomach. Kiedy więc możecie coś zrobić, nie myślcie, że nie warto. Bezwzględnie zawsze warto. A plany i założenia mądrze jest robić tylko na parę godzin do przodu. Nie warto złościć się, kiedy się nie ziszczają. Życie i tak popłynie w kierunku najlepszym z możliwych dla naszej transformacji.

Może zajmie to więcej niż przypuszczamy. Może nie doprowadzi nas tam, gdzie pragniemy, ale powolna, systematyczna praca, każdego dnia po troszeczkę, tyle, ile jest możliwe na dany moment – uzdrawia.

Życzę sobie i każdemu, kto potrzebuje, wytrwałości w codziennym robieniu drobnych spraw, które urastają w większą całość. Życzę nam sensów, nawet w chwilowym bezsensie, i drobnych gestów w stronę potrzebujących. To te gesty utrzymywały mnie w pierwszym roku pandemicznej emigracji.

A o miejscu, które chcemy tutaj wybudować – otwartemu na ludzi i dla ludzi – napiszę kiedyś tam, w chwili, która nadejdzie.

Napisałam baśń dla dorosłych

Odkąd wydałam swoją baśń dla dorosłych, „Sto siedemdziesiątą pierwszą podróż Bazylii von Wilchek”, często jestem pytana, o co chodzi z tym rzadkim gatunkiem literackim. Odpowiedź jest całkiem prosta – formuła baśni wyrasta z moich osobistych doświadczeń. Urodziłam się w górach i od dziecka słuchałam magicznych opowieści silnych góralskich kobiet. Zapadły mi głęboko w serce i duszę.

Kiedy jesteś małą dziewczynką

Kiedy byłam małym dzieckiem, babka Rusnakowa opowiadała nam pozornie okrutne, w rzeczywistości przepełnione mądrością „bajeczki”. Miała inną na każdą okazję. W mojej świadomości wszystkie funkcjonowały jako prawdziwe. Wydarzyły się za rogiem, w sąsiedniej wsi, w innym domu i z innymi dziećmi, może i za rzeką lub na innej górze, ale działy się na pewno.

Babcia opowiadała o tym, że kiedy chłopiec, któremu zostały powierzone obowiązki, ulegnie psotnym namowom kulawego zająca i zamarzy mu się mięsny obiad, nic go więcej nie spotka, niż samotna śmierć w lesie. Że dzieci, które chciałyby bawić się w zwierzęta i wiązać sobie postronki na szyjach, podusi swoimi sztuczkami diabeł. Albo gdy młoda panna ulegnie wdziękom wytwornego pana i wsiądzie do jego karocy, skończy w objęciach Szatana, który w nic obróci jej szczęście i marzenia.

Metafora zła, czy pan Diabeł z opowiadań babki? Ilustracja Barbary Iwańskiej.

Wiara w świat zastany

Wierzyłam nie tylko w prawdziwość tych opowieści, ale i w to, że jeśli nie zachowam ostrożności, lub ulegnę łatwym obietnicom, to spotka mnie coś złego. Święcie wierzyłam babce, bo jak mogła się mylić, skoro potrafiła robić tak pyszne ciasto drożdżowe, a w szafce zawsze trzymała cukierki?

Wierzyłam co najmniej do czwartej klasy, kiedy pełna entuzjazmu podzieliłam się wieściami ze szkoły: „Babciu, babciu, a pani mówiła, że kiedyś żyły dinozaury, które wykopuje się z ziemi i że człowiek pochodzi od małpy”. Tak się zdenerwowała, że goniła mnie po całym domu z mokrą szmatą w ręce: „Jo ci dom łod małpy, jo ci dom, zbereźniku!”. Ledwie umknęłam, bo jej szmata to nie były żarty.

Baśnie z życia wzięte

Pamiętam też inne stare kobiety, sąsiadki, koleżanki babki, czyjeś chrzestne, które przychodziły w odwiedziny, siadały na drewnianej ławie i opowiadały własne „bajeczki”. Że ta ożeniła się za obcego za wodą i „tak wej to” ma teraz zły żywot. A szwagier tamtej to poszedł do lasu, nie uważał, a tam śmierć z drzewa wyskoczyła.

„A mnie żmija uzarła”, mówiła ta, do której szło się godzinę pod stromą górę. Lekarza nie wezwała, dziesięć dni przeleżała w malignie, rozmawiając sobie z Bogiem: „Ponie Boze, jak mie mos zabrać, to bier, ale jo tu jesce tyle mom do roboty”. Więc gdy Śmierć po nią przyszła i w oczy jej zaglądnęła, kobieta odrzekła: „Tyś nie Pon Bóg, łodyjdź”. „No i co?”, spytały inne stare kobiety. „No dy nic. Wstałak i jezdem”, odparła.

Przydatna metafora zła

Byłam naprawdę małym dzieckiem, kiedy te twarde mieszkanki gór i lasów opowiadały o swoim pełnym trudów i pokory życiu. O tym, jak rodziły, jak umierały, jak żegnały bliskich i jak godziły się ze stratą. O tym, na którym słupie kto się powiesił, jak żyje się z szalonymi, jak Niemcy żywcem spalili pół osiedla. O tym, jak ukrywały dzieci i krowy w lesie, i jak skakały przez okna palonych domów.

Nikt mnie nigdy nie pytał o to, czy jestem za mała na słuchanie „bajeczek” o ich prawdziwym życiu. I chyba słusznie, bo choć okrutnie bałam się kulawego diabła, żmij, Niemców i pięknego pana Szatana, wiedziałam jak powinnam postępować w życiu. Te „bajeczki” wrosły we mnie, w moje kości i skórę, jak włosy Bazylii w piękne krajobrazy. Wykształciły szkielet, na którym oparłam swoje własne życie, jak Pola oparła go na przekazie przodkiń.

Przypuszczam, że właśnie ta szczypta okrucieństwa i przeciwności losu, z którymi mierzyły się kobiety, których słuchałam będąc małą dziewczynką, dały mi siłę do bycia sobą. I one pomogły mi w dorosłym życiu uzyskać jakiś złoty środek między sercem a rozumem, duchowością a nauką. Bo metafora zła zawarta w ich opowieściach była równie wyraźna, jak i metafora działania, przeciwstawiania się mu.

Chodź, opowiem ci moją baśń dla dorosłych

Karawan silnych kobiet, gadających zwierząt, barwnych krain i magicznych – dobrych i złych istot, który przetacza się przez „Sto siedemdziesiątą podróż Bazylii von Wilchek” nie wziął się znikąd. To głębokie echo opowieści, wśród których wyrosłam. Utkwiły we mnie na tyle głęboko, żeby w przefiltrowanej przez moje doświadczenie formie, mogły przelać się na kartki papieru, tworząc baśń dla dorosłych.

Pisząc Bazylię, wiedziałam, że chcę w niej zmieścić zarówno ból śmierci i utraty miłości, jak i radość życia, współdziałania, doświadczania. Siła z nich płynąca pozwala pogodzić się z najgorszym, a potem odrodzić do siebie nowej.

Polecam, nawet jeśli czytanie dorosłych „bajeczek” wydaje się nieco ryzykownym eksperymentem. Szczypta magii przyjemnie dopełni rozkosz zapadnięcia się w wygodnym fotelu z lampką wina lub kubkiem pachnącej herbaty. Od czasu do czasu warto podarować sobie odrobinę dzieciństwa.

Książkę możesz kupić TUTAJ.

baśń dla dorosłych Iwańska — Związek z Matką Naturą zawsze był dla mnie ogromnie ważny, wychowywała mnie w pokorze do swojej mocy na równi z moją mamą i babcią. Il. Basia Iwańska.

Własny deadline i ważność wewnętrznych ustaleń

Strasznie się stresowałam ostatnio, bo koniec roku tuż tuż, a mój „biznesplan” na rok 2018 zakładał, że dopisuję drugą książkę, Tatiana i pan Wogelkow. W ostatnich tygodniach miałam natłok wydarzeń i zero wolnej przestrzeni do wyciszenia i pisania, dlatego podłapałam lekkiego doła, że nie zdążę. Mimo wszystko własny deadline w takiej pracy jak moja, zobowiązuje najbardziej.

Synek próbował mnie uspokoić: „Kto powiedział, że masz to napisać do końca roku kalendarzowego? Wystarczy założyć, że chodziło ci o rok chiński”. No niby słusznie, rzeczywiście nikt nie powiedział. Mój wewnętrzny deadline niby nie jest równoznaczny z ostatecznym terminem w pracy, gdzie albo coś się zawali, albo cię zwolnią, albo nie dostaniesz podwyżki.

Teraz, albo nigdy

Jak się temu jednak porządnie przyjrzeć, to jest, bo jeśli pracujesz z domu i nie wychodzisz do miejsca, które dyscyplinuje twój dzień, to łatwo utonąć w rozlazłej czasoprzestrzeni nicniemuszenia. Nie ma przecież żadnych innych ram czasowych, przykazów, nakazów, oczekiwań i regulaminów, poza twoimi własnymi. Wyznaczenie wewnętrznych granic, założeń i własny deadline są więc równie konieczne, co i te zewnętrzne, cudze. Inaczej ciężko będzie samemu sobie narzucić kolejne etapy rozwoju osobistego czy zawodowego.

Rok jest łatwo rozciągliwy w dwa, trzy i pięć lat, i nagle oto staje się przed faktem, że coś, co kiedyś było łatwe lub możliwe do zrobienia, już nigdy zrobione nie zostanie. Dokładnie z tego powodu, że zabrakło wewnętrznej dyscypliny. Wszystko wtedy bierze w łeb, bo niby masz w planach te poważne zmiany w życiu, w pracy, w związku, w relacjach z rodziną, ale ich po prostu nie realizujesz. „Później”, myślisz, ale później również myślisz: „później”. Uczyłam się tego na własnej skórze i po paru zaliczonych „nigdy”, uznałam, że nie ma ważniejszej sprawy niż własny deadline.

Kwestia komfortu

Komfort może być czasowy, wynikający z korzyści, jakie niesie chwilowe nicniemuszenie, jeszcze jeden dzień spędzony na niczym, bez stresu związanego ze zmianami. Może też być długoterminowy, wymagający wysiłku i zmian, ale ogólnie korzystny dla życia. Dlatego bardzo staram się pilnować wszystkich „milowych” założeń. Niech się dzieją i realizują w wyznaczonym czasie. Przecież to od nich zależy wewnętrzna satysfakcja i zadowolenie z życia. No i możliwość posuwania się do przodu.

Pisałam dwa lata temu o tym, żeby nauczyć się odpuszczać noworoczne postanowienia, których tak naprawdę wcale nie chcemy (i których i tak nie wcielimy w życie). Jeśli to się zrobi, faktycznie powstanie miejsce dla tego, czego naprawdę potrzebujemy. To z kolei stworzy szansę, by najważniejsze rzeczy, którym nadamy rangę priorytetu i ustalimy dla nich własny deadline, miały szansę zostać zrealizowane.

I ja chyba jednak bardziej lubię ten komfort długoterminowy. Pozwala mi on na dokonywanie kolejnych korzystnych (nie zawsze bezbolesnych) zmian w życiu. Nawet jeśli pojawia się stres taki, jak teraz i trzeba się nieco więcej nagłowić nad organizacją czasu, żeby mimo wszystko się udało.

Własny deadline

Rozpychałam więc ostatnio dni, zdarzenia, przyjemności, obowiązki i spotkania z ludźmi bardzo mocno. W ten sposób, by znalazło się miejsce dla realizacji najważniejszej sprawy, jaką sobie wyznaczyłam na ten rok. Te drobniejsze spadały na kolejne tygodnie, przesuwały się w czasie, chociaż ogromną większość i tak udało mi się zrealizować „pomiędzy”.

Życie samo się nie przeżyje, trzeba sobie nakreślić ważne cele i się ich trzymać. Jeśli w swojej pracy czy karierze decyduję się wykonać krok w określonym czasie, to lepiej dla mnie, jeśli go faktycznie wykonam. Siła sprawcza zostaje po mojej stronie.

Dlatego im bliżej było końca roku, tym bardziej się spinałam i napinałam, żeby ukończyć drugą powieść. I to mi się właśnie przed chwilą udało!

Cel na rok 2018, Tatiana i pan Wogelkow, został osiągnięty.

Piszę ten tekst w poczuciu szczęścia i spełnienia. I tym samym wyznaczam sobie kolejny rok na przepisanie, zredagowanie, zilustrowanie i wydanie mojej drugiej powieści. Trzymajcie kciuki i bądźcie wyrozumiali, jeśli blog nadal pozostanie w takim zaniedbaniu! To dlatego, że przeniosłam ciężar pisania z niego na powieści.

Jak przepracować toksyczną matkę, pytania do siebie

Odpowiedź na pytanie, jak przepracować toksycznego rodzica nigdy nie jest jednoznaczna. Nie ma tu żadnego złotego sposobu, który zadziała zawsze i wszędzie. Pisałam w poprzednim poście o tym, co może warunkować lęki przed odejściem z domu rodzinnego. Jeśli jesteśmy w niego niezdrowo uwikłani, proces odcinania toksycznej pępowiny nie będzie ani łatwy, ani bezbolesny, wat za to wysiłku.

W razie wątpliwości, czy toksyczną relację odciąć, czy nie, warto postawić sobie pytania o konkretne korzyści i straty, oraz konsekwencje takiego odcięcia. Podobnie zresztą, jak warto przemyśleć sprawę motywacji do zmian. Zawsze łatwiej będzie odejść, gdy zobaczymy szerszy kontekst, osiągniemy lepsze zrozumienie.

Miłość jest dawaniem

Słuchałam kiedyś rabina Twerskiego, który mówił, że miłość nie jest braniem, lecz jest dawaniem. Jeśli kogoś kochasz, okazujesz to w ten sposób, że dajesz mu to, co dla ciebie jest najcenniejsze. Jeśli czujesz gniew i nienawiść do rodzica, za to, co próbował ci dać i czego ci nie dał, pomyśl o nim w tych kategoriach. Co dla twojego rodzica, w jego świecie jest najwyższą, najdroższą wartością?

Jeśli toksyczna matka lub ojciec przeżyli traumę głodu i przemocy (odrzucenia, agresji, braku czułości), a potem znaleźli w sobie tyle siły, żeby wydostać się na powierzchnię i osiągnąć jakiś sukces, prawdopodobnie przy pomocy tejże samej przemocy (odrzucenia, agresji, braku czułości), najwyższą wartością dla nich będą pieniądze. Będzie to największe dobro, jakie ów rodzic ceni i to tą wartość będzie przekazywał dalej. Okazywanie wrażliwości, czułości w brutalnym świecie, w jakim żyli, niczego nie dawało. Osłabiało ich tylko. Jeśli tak ukształtowany rodzic nie daje czułości, tylko pieniądze, to kocha czy nie kocha?

Jak przepracować destrukcję

Jeśli już zrozumiesz i zaakceptujesz to, że matka jest jaka jest, nie będziesz próbować jej zmienić. Bo nie da się zmienić drugiej osoby. Można i należy zmienić siebie. Do tego jednak konieczne jest wzięcie pełnej odpowiedzialności za swoje życie. A tą odpowiedzialnością w ekstremalnie trudnej relacji zawsze będzie emocjonalne odsunięcie się, wyjście poza kontekst.

Gniew i nienawiść są potężnymi niewolącymi łańcuchami. Nie da się uwolnić od ludzi, do których czuje się te emocje. Jak przepracować tak destrukcyjne więzi? Robiąc przestrzeń. Rozluźniając siłę wyniszczających relacji nie tylko ochronimy siebie, albo własne dzieci, jeśli tkwimy w przemocowym związku z mężem. Odbierzemy też rodzicowi możliwość dalszego utrwalania swoich destrukcyjnych zachowań, przestajemy karmić i odżywiać te zachowania.

Odpowiedzialność za siebie

Jeśli pragniesz innej miłości niż finansowa, jeśli cenisz inne wartości niż kultywowane w rodzinnym domu, zrób miejsce w swojej przestrzeni. Odsuń się bez strachu o stratę miłości, której i tak nie posiadasz, ani nie kontrolujesz. Dopiero potem, gdy postawisz granice, wyleczysz rany, odbudujesz siebie i wybaczysz, przyjdzie czas na kolejny krok.

Będziesz mogła okazać rodzicowi tę czystą, czułą, prawdziwą miłość, o jaką tobie chodzi. Może to zająć lata, dekady, albo i całe życie, ale jedno jest pewne – samo się nie zrobi. Toksyczna matka nie przestanie być toksyczna, dopóki coś jej do tego nie zmusi. Odejście dziecka często bywa tym pierwszym impulsem do zmian.

Szanuję ciebie, ale uszanuj mnie

Jeśli zaś nie masz gotowości do pełnego odejścia, lub nie masz skrajnie trudnej relacji z rodzicem – daj swojej matce i ojcu, to, co sama szanujesz i czego pragniesz. Stwórz nową rzeczywistość, zamiast ulegać starej. Postaw granice, na jakie tematy rozmawiacie, na jakie nie, lecz nie złością i urazą, a stanowczością. Sprawdź, co się stanie, jeśli podejdziesz do rodzica i powiesz: „Kocham cię bardzo, szanuję za wszystko, czego dokonałaś, jesteś dla mnie bardzo ważna, ale teraz pora na moje samodzielne życie i samodzielne decyzje”.

Jeśli rodzic pozwoli to przytul i pocałuj. Jeśli to będzie za dużo, uśmiechnij się i podejmij próbę następnym razem. Nie ważne czy to będzie za miesiąc, za rok czy za dziesięć lat. Któregoś dnia matka zrozumie, że walczyła z tobą, bo pokazywałaś wszystkie jej życiowe straty i porażki, wszystkie jej słabości. Jeśli jesteś lustrem swojej matki, to ona prawdopodobnie siebie karze poprzez ciebie za wypartą wrażliwość, potrzebę bliskości i miłości.

Pytania do siebie

Jeśli wciąż masz dylemat, jak przepracować relacje z toksyczną matką (ojcem, szefem), spróbuj odpowiedzieć sobie na takie pytania:

Czy podtrzymywanie relacji, która latami (przez całe życie) trwa w niezmienny sposób doprowadzi do samoczynnej zmiany rodzica?
Dzieci są nauczycielami swoich rodziców – czego możesz nauczyć swoją matkę, co jest twoim zadaniem w tym życiu?
Czy poświęcanie swojego życia dla dobra rodziny w dłuższej perspektywie ma sens? Jakie przyniesie realne efekty? W jakim czasie?
Czy pozostanie w relacji kat-ofiara z matką zmieni matkę w lepszego człowieka? Czy z ciebie uczyni lepszego człowieka? Czy to doświadczenie jeszcze cię czegoś nauczy i cię rozwinie? (Pomocny artykuł o zasadzie lustra tutaj).
Czy jeśli już posiadasz wykształcenie i pracę, która daje ci chleb i dach nad głową, to nadal koniecznie potrzebujesz matki karmicielki? Małe dziecko nie może odejść z domu, w którym jest toksyczna matka, bo umrze z głodu; biologicznie jest zależne od rodziców. Czy osoba dorosła jest w ten sam sposób zależna od matki? Czy umrze z głodu po opuszczeniu domu rodzinnego?
Czy jesteś matką swojego ojca, matką swojego rodzeństwa? Czy twoją funkcją w rodzinie jest ochrona swojego ojca i rodzeństwa?
Czy jeśli twoje rodzeństwo i ojciec (drugi rodzic) przez lata nie zmienili swojej relacji z matką i żoną, to ty zmienisz ich życie za nich? Czy jeśli odetniesz kontakt z toksyczną matką, to naprawdę stanie się im krzywda? Czy naprawdę ty ponosisz odpowiedzialność za to, że dzieje się lub w przeszłości działa się im krzywda? Czy fakt, że korzystają w wygodny dla siebie sposób z pieniędzy matki to jest twoja wina?
Czy kiedykolwiek samoczynnie powstanie w twoim życiu miejsce dla kochającego partnera i dla kochanych przez ciebie dzieci, jeśli nie wyjdziesz z toksycznego związku ze swoją matką, ojcem i ich dziećmi? Czy człowiek może żyć w dwóch rodzinach na raz? Czy jesteś w stanie ponosić pełną odpowiedzialność za dwie rodziny?
Czy za ciebie, za dorosłą osobę, za dorosłe dziecko ktoś, ktokolwiek inny niż ona sama, może ponosić odpowiedzialność? Czy to w ogóle jest możliwe, żeby ktokolwiek inny dokonywał wyborów za ciebie, za dorosłą osobę, nawet jeśli ta osoba ogranicza swoje działania do zgody i bierności? Czy ktokolwiek realnie podejmuje decyzje za ciebie w twoim realnym życiu, nawet jeśli tylko wyrażasz zgodę i zachowujesz bierność?
Co jeszcze musisz poświęcić, żeby zasłużyć na miłość swojej matki – taką miłość, jakiej pragniesz. Czy matka kiedykolwiek będzie w stanie dać ci taką miłość jakiej pragniesz? Czy ona jest nauczona takiej miłości? Czy rozumie, co to jest dobroć, cierpliwość, bliskość i wsparcie (inne niż finansowe)? Czy wie, jak je okazywać inaczej niż finansowo?

Kultura miłości i stwarzanie dobra

W całym tym toksycznym nieszczęściu chodzi o naszą kulturę, która tak ukształtowała pokolenia rodziców i dziadków, że nie mogli okazywać własnej wrażliwości. My – pokolenia przejściowe między światem dawnym a nowym już wiemy, że to nie jest prawidłowy sposób na życie. Możemy głośno pytać o to, jak przepracować trudne relacje z rodzicami. Ale my mamy psychologów, podręczniki, emancypację oraz poczucie, że może być inaczej. W tym „inaczej” staramy się wychować własne dzieci.

Możemy mieć żal do rodziców, że nie dali nam wsparcia i miłości, których pragnęliśmy w dzieciństwie, ale… hej, to nasi rodzice zrobili szczelinę dla zmian! Oni nie potrafią wyjść poza to, co każą im uwarunkowania podświadomości i programy społeczne, ale to oni dopuścili do tego, byśmy my urodzili się z poczuciem, że to wszystko nie tak powinno działać. Z poczuciem, że nie musimy więcej godzić się na bycie ofiarą. I to oni, atakując nas, nasze życie, obyczaje i wybory, wyrażają swój strach przed tym, co nadchodzi, ale jednocześnie pokazują nam, co zmienić i jak przepracować traumy w naszych rodach.

Teraz świat należy do nas, tak samo jak po nas będzie należał do naszych dzieci. Teraz to w naszych rękach leży stwarzanie miłości poprzez stawianie mądrych granic, branie odpowiedzialności za siebie, integrowanie własnego strachu, żalu, winy, apatii. Nie jesteśmy tu po to, by się bać. Jesteśmy tu po to, by nauczyć się kochać – siebie, a poprzez siebie kochać też innych.

Posłuchaj Davida Hawkinsa o uwalnianiu się od korzyści płynących z negatywnych emocji tutaj. Zobacz techniki uwalniania i radykalne wybaczanie w poprzednim poście.

Toksyczna matka, jak przepracować trudną relację

Na którejś grupie dla kobiet śmignęło pytanie o to, czy toksyczna matka powinna zostać w najbliższym otoczeniu, czy jednak powinno się ją od siebie odsunąć. Napisałam szybki komentarz z myślą, że warto by go rozbudować na blogu i zachowałam w szkicach na święte nigdy. No bo dociskam się z pisaniem drugiej, trudnej dla mnie powieści. Tymczasem dziś Windows na głównym komputerze odmówił posłuszeństwa i nie chce wystartować. Na mailu nieaktualna wersja książki sprzed paru dni. Nie ma tego rozdziału, o którym dzisiaj myślę. Nie mogę o nim myśleć i go nie zapisać, bo wszystkie myśli odfruną w siną dal. A tak bardzo chce mi się dziś pisać!

I co tu robić na przymusowych wakacjach? Wczoraj pół dnia robiłam jabłkowe dżemy, bo moja jabłoń w tym roku oszalała z ilością owoców; drugie pół oglądałam zaległe filmy. Przedwczoraj byłam na spotkaniu organizacyjnym, bo pewnie coś niedługo będę znowu robić. Potem było krótkie nagranie dla Skarbca Smaku, wieczorem zaś wykład z Praw Natury. Na spacer nie chce mi się iść, bo wieje, spędziłam zresztą dwa szczęśliwe dni na powietrzu, pomagając przy winobraniu w Wieliczce. A pewnie tam jeszcze skoczę pod koniec tygodnia. Padło więc na tę toksyczną matkę.

Toksyczna matka

W domu dziewczyny, która opisywała swoją sytuację życiową, ze strony matki występuje silne poniżanie, szantaże, manipulacje, obwinianie, łącznie z przemocą fizyczną w dzieciństwie. Z drugiej strony mama uzależniła od siebie finansowo całą liczną rodzinę, łącznie z mężem, fundując jej życie na wysokim poziomie, drogie marki, edukację, wyjazdy.

Dziewczyna pyta, czy powinna odejść, zerwać relację z matką, czy może raczej zostać? Obawia się o swoją przyszłość, o to, czy sobie sama poradzi (mama ją przekonała, że nie). Mimo tego, że cierpi na silną depresję, od wczesnego dzieciństwa ma myśli samobójcze i doświadczyła całej serii złych, wyniszczających związków, boi się odejść. Sama wyznaje inne wartości niż mama i pragnie innych relacji z bliskimi. Obawia się również o to, że toksyczna matka odbije sobie jej odejście na ojcu i rodzeństwie. Dodatkowym czynnikiem, utrudniającym decyzję o opuszczeniu domu rodzinnego, jest jakiś rodzaj litości do matki, która sama w swoim dzieciństwie przeżyła piekło przemocy i nędzy, a wszystkie sukcesy oraz pieniądze osiągnęła własną determinacją i siłą.

Kiedyś byłam szybka w ocenie i miałam odpowiedzi na wszystkie pytania. Dziś jestem trochę ostrożniejsza, szczególnie odkąd znam schematy warunkowań biologicznych mózgu i siłę oddziaływania epigenetyki na nasze życiowe wybory (lub ich brak). Doświadczyłam na własnej skórze, co to znaczy, gdy nieuzasadniony strach, zakodowany przez własne i rodowe traumy na poziomie komórkowym, zakleszcza cię w sytuacji, z której nie widzisz oczywistego wyjścia. Dlatego odpowiem tylko częściowo, że droga z dna do lepszego życia zwykle prowadzi pod górkę, ale zawsze się opłaca.

Uzależnienie od rodzica

Emocjonalne uzależnienie od rodzica jest jednym z najbardziej podstawowych obciążeń w życiu. To przecież rodzice są naszymi biologicznymi stwórcami, i to od nich zależy nasze przetrwanie we wczesnych latach dzieciństwa. Najważniejszym procesem uwalniającym jest to, co w psychologii nazywa się utuleniem wewnętrznego dziecka. Nasze wewnętrzne, uwikłane w zależności od rodziców dziecko, musi przejść proces dojrzewania.

Musimy uświadomić swojej podświadomości to, że nie jesteśmy już dziećmi i pewne wymuszone, obowiązujące w przeszłości prawa – czy to rodowe czy społeczne – już nie muszą nas dotyczyć. Jako osoby dorosłe możemy, bo mamy moc sprawczą, sami ustalać nowe reguły i nowe wartości tak, by żyło nam się lepiej, bezpieczniej i w zgodzie ze sobą.

Bycie w toksycznej relacji z rodzicem jest wyjątkowo złożone psychologicznie, choćby z uwagi na to, że całe życie pozostajemy dziećmi swoich rodziców. Z takiej relacji tyle samo jest się trudno wydostać, co warto to zrobić. Pierwszym i koniecznym krokiem jest separacja od rodzica, który nie potrafi ukochać nas tak, jakbyśmy tego pragnęli.

Wysiłek, który warto podjąć

Nie jest to krok jedyny, ale aby zacząć się leczyć, w pierwszej kolejności należy odciąć się od trucizny. Niewielu z nas będzie miało tyle siły, żeby przewalczyć swoje wartości bez opuszczania zepsutego gniazda. Toksyczna matka (ojciec, mąż/żona/szef) nie zmieni się sama z siebie. Oczekiwanie na cudowną przemianę i na to, że nagle otrzymamy od niej (od nich) to, czego najbardziej pragniemy – miłość, szacunek, wsparcie psychiczne, jest postawą małego dziecka, w stu procentach uzależnionego od rodzica.

Osoba dorosła musi już mieć świadomość, że to ona sam jest i może być stwórcą upragnionej miłości, szacunku i wsparcia – najpierw dla siebie samego, potem dla innych, a na końcu również dla rodzica – nieszczęśliwego, toksycznego, uwięzionego w swojej wizji świata.

Mamy, taty czy dowolnego innego człowieka nie da się zmienić inaczej niż przez zmianę samego siebie. Chodzi przede wszystkim o zmianę swojego nastawienia i postrzegania świata. Wszystko, co uczyni się dla lepszego rozumienia samego siebie, doprowadzi do rozumienia innych. Rozumienie zaś innych, przynosi pewną ulgę, rozprężenie w relacjach. Rozumienie siebie pozwala ustalić listę zdrowych priorytetów i potrzeb. Czy ważniejsze jest samopoczucie jakie przejawi toksyczna matka dla otoczenia, czy to, jak ja się czuję i jaką wartość nadam życiu?

Jak najprościej dojść do rozumienia siebie? Ano należy zrobić dla siebie miejsce, zdystansować się od niewolących nas osób i emocji, przy pomocy których nami manipulują. Odsunąć osoby, które nam szkodzą, nawet jeśli to toksyczna mama, tata, ukochany bez którego „nie możemy żyć”.

Często bardzo boimy się samotności, bo w samotności do głosu dochodzą wszystkie straszne rzeczy w nas. Ale to jest takie banie się bania się. Kiedy już świadomie wybierzesz oswajanie swojego strachu, okaże się, że to tylko pewne przyzwyczajenie, nawyk, rutyna. Boisz się zawsze tych samych rzeczy, występujących w tych samych okolicznościach. I słusznie – twój mózg automatyczny zapamiętał sobie, że kiedyś w przeszłości nastąpiło coś groźnego dla twojego kruchego, dziecięcego życia.

Na przykład toksyczna matka cię zbiła, zamknęła bez jedzenia, była w nieracjonalny sposób agresywna, odebrała ukochaną zabawkę, albo odcięła od przyjaciół. Działo się to wtedy gdy robiłam/robiłem to, to i to w takim i takim otoczeniu. Mózg zapamiętuje wszystko – każdy najdrobniejszy szczegół traumatycznej sytuacji i potem włącza mechanizmy strachu, żeby za wszelką cenę uniknąć powtórki z rozrywki.

Jestem już dorosły

Mózg automatyczny ciągle myśli, że masz 5 lat i jak cię ojciec trzepnie przez grzbiet, to może cię złamać na pół, a jeśli posiedzisz o głodzie sam w tej komórce „za karę”, to albo przyjdzie wielki pająk i cię zje, albo umrzesz z głodu. Dlatego potem blokuje cię i spina niemocą, albo wprost przeciwnie – dostajesz adrenaliny, by stale być w napięciu i gotowości do ucieczki. To są mechanizmy obronne, o których trzeba by napisać wiele osobnych artykułów, dlatego nie będę rozwijać. O biologicznych uwarunkowaniach swojego mózgu znajdziecie informacje w sieci.

Najważniejsze – jako dorośli musimy zdać sobie sprawę, że naprawdę jesteśmy dorośli i że to my teraz podejmujemy decyzje, i to my stwarzamy swoją rzeczywistość. Dawne przemocowe prawa działają tylko dotąd, dokąd dajemy im siłę sprawczą, dopóki poddajemy się ich zasadom (zasadom matki lub ojca, szefa, partnera). Pora więc na oswajanie swoich strachów, jakby straszne się nie wydawały.

Nawet jeśli ciało szaleje, zalewane koktajlem ostrzegawczych hormonów, możemy myśleć o tym, że przecież to tylko hormony, to tylko biochemia naszego organizmu, i nawet jeśli jest bardzo nieprzyjemna, nie musimy jej ulegać. Możemy ją stopniowo łagodzić i zmienić ćwiczeniami woli i rozszerzaniem świadomości.

Bardzo fajna technika uwalniania od nieutulonych pragnień i strachu do posłuchania tutaj, książki do poczytania tu, link ten (oczywiście są też inne techniki, trzeba stosować to, co służy). Techniki radykalnego wybaczania rodzicom znajdziesz w książkach Colina Tippinga lub w internecie.

Czytaj dalej.

Prawdziwy pszczelarz i jego dziewczyny

Bardzo ucieszyła mnie wiadomość, że w przepięknej biodynamicznie uprawianej Winnicy Wieliczka, gdzie zaplanowałam nasze warsztaty chwastingu, żywej wody i medytacji środka, pojawiły się ule z Pasieki Wiewióra. Wspieram pszczoły całą sobą, a gdy nadarzyła się okazja, by prawdziwy pszczelarz opowiedział coś o nich – skorzystałam z okazji i zaprosiłam Marka Janika do współpracy.

Dwie godziny spotkania minęły nam na słuchaniu opowieści o hodowli pszczół z prawdziwymi wypiekami na twarzy. Poznaliśmy nie tylko techniczną stronę hodowli, łącznie z takimi detalami jak budowa ula, czy warunki, konieczne do pozyskania nowej matki, ale przede wszystkim zetknęliśmy się ze szczerą, głęboką, wzbudzającą podziw i szacunek więzią pszczelarza z jego podopiecznymi. „Moje dziewczyny”, tak mówi Janik o swoich pszczołach.

Żywy kontakt z pszczołami

Janik w bardzo przystępny i zarazem interesujący sposób potrafi podzielić się swoją pasją. Najciekawsze wydało mi się to, jak dużo trudu i troski wkłada w harmonijną współpracę swoich „dziewczyny” z człowiekiem-opiekunem. W ten sposób hoduje i selekcjonuje matki, by pszczoły z jej roju nie przejawiały agresji i nie żądliły ludzi.

prawdziwy pszczelarz — Warsztaty przydatne w każdym wieku.

Na warsztatach wywiązała się szczera dyskusja o tym, czy należy pozbawiać te, ważne dla zapylania i naszego bezpieczeństwa żywnościowego, owady ich naturalnego instynktu obrony? Padły przykłady hodowli na Wyspach Brytyjskich, gdzie pszczelarze koncentrują się na przetrwaniu pszczół za wszelką cenę. Tamtejsza filozofia mówi o tworzeniu jak najbardziej sprzyjającego środowiska i ochronie z jak najmniejszą ingerencją człowieka w ule.

Jest mi to podejście dość bliskie, Janik jednak wyznaje zupełnie inną filozofię. Dopuszcza sporą ingerencję w życie pasieki, byleby tylko dało się utrzymać ule w bezpośrednim sąsiedztwie człowieka. Po przemyśleniu ta wizja wydała mi się całkiem niezłą alternatywą dla pozostawienia spraw wyłącznie w rękach Matki Natury.

Gęsta zabudowa i aktywność związana ze zwykłym życiem ludzi, drażni pszczoły. Kosiarka za płotem sąsiadów normalnie wzbudza potrzebę ochrony ula i prowokuje owady do żądlenia. Pszczoły Janika ignorują dźwięki maszyn, podobnie jak większość aktywności ludzkiej. Biegające dzieci to żaden dla nich problem. Oczywiście zdarzy się wypadek, kiedy jakaś pracownica poczuje się zagrożona i użądli, ale Janik eliminuje z dalszej hodowli te matki, z których uli wychodzi kilka użądleń.

Idealny materiał pod Urban Gardening

Żyjemy w miastach i zachwycamy się możliwością mikro upraw w oknie, na balkonie czy na dachu budynków. Ściąganie pszczół do miasta, gdzie mogłyby żądlić osoby alergiczne, wzbudza silne kontrowersje. Ale co z pszczołami, które da się pogłaskać? Rok temu Kraków jako pierwsze miasto w Polsce zdecydował się na postawienie miejskich pasiek na swoich terenach. Projekt został bardzo przyjaźnie przyjęty przez mieszkańców, nieżądlące ule byłyby lubiane pewnie jeszcze bardziej.

Marek Janik sam ma alergię na jad pszczół – stąd też jego wysiłki idą w stronę przyjaznej współpracy z owadami. Prawdziwy pszczelarz zapewnia im maksymalną opiekę, one zaś produkują przepyszny miód. Mimo selekcji pod kątem agresji, która poniekąd zmienia ich naturalne instynkty, pszczoły z pasieki Janika nadal dzielą się swoim miodem i są w tym wydajne.

Tu znowu musiałam się zastanowić nad ingerencją człowieka z Naturę, ale żyjemy w czasach, w których nic już nie jest oczywiste. Zmiany klimatyczne, zatrucie gleb i wód są w tej chwili na tak zaawansowanym poziomie, że odliczamy dni do chwili, gdy kolejne gatunki zwierząt i roślin bezpowrotnie wymrą. Być może więc taka sztuczna ewolucja, koniecznych do zapylania pszczół, jest niezbędna, żeby w ogóle przetrwały?

prawdziwy miód — Ramka, plaster, wosk, propolis, miód.

Pszczoły żyjące w stanie dzikim tylko częściowo mają możliwość przetrwania w opryskanym chemicznie lub ulokowanym zbyt blisko nadajników terenie. Albo się zgubią, albo otrują, same swojego ula nie przeniosą w inny teren. A prawdziwy pszczelarz, skoncentrowany na przeżyciu swojej pasieki, będzie woził ule na czyste pożytki (czyli pola i uprawy, z których pszczoły zbierają miód), z dala od mylących je nadajników.

Oczywiście w idealnym świecie istnieją idealne warunki ekologiczne, do których powinniśmy dążyć. Wystarczy się jednak rozejrzeć wokół, poczuć klimat na własnej skórze, żeby przestać udawać. Działalność człowieka to nadal pochyła prosto w dół. W tym momencie tak wiele zależy od nas, że każda pasieka ma znaczenie, nawet ta w środku miasta czy zaludnionej wsi.

Prawdziwy pszczelarz od małego

Pamiętam swoje prawdziwe zdumienie, kiedy po raz pierwszy dowiedziałam się, że w Królestwie Bhutanu wybieranie miodu pszczołom jest właściwie zakazane. Z szacunku dla ich trudu i pracy. Wydało mi się to na tyle fascynujące, że wplotłam wątek pszczół do swojej książki Sto siedemdziesiąta pierwsza podróż Bazylii von Wilchek. Rozdział Ogrody Wangchena są właśnie podobnymi rozważaniami na temat ekologii i szacunku do Matki Natury.

Buddyjski mnich Wangchen sprzecza się z Polą o tradycję i nowoczesność w uprawach. Pola upiera się przy rozsądnym wykorzystaniu technologii, on przy ścisłym trzymaniu się tradycyjnego porządku. Moim zdaniem droga wyjścia leży dokładnie pośrodku. Takim środkiem wydaje mi się właśnie hodowla pszczół, które nie będą zagrażały zdrowiu i nawet życiu osób silnie uczulonych na pszczeli jad, przy jednoczesnym podmiotowym traktowaniu owadów.

Wcale więc nie zdziwiła mnie informacja, że Marek Janik nie wszystkim sprzedaje swoje matki. Ani ta, że po ich przekazaniu, wydzwania do nowego adoptującego. Jak prawdziwy opiekun zwierząt, dopytuje się o warunki trzymania pszczół – o karmienie, leczenie, terminowe czyszczenie ula. Czy wszystko jest zgodne z grafikiem i potrzebami „dziewczyn”.

Wydaje mi się jednak, że łagodność tych pszczół nie wynika wyłącznie z selekcji matek. Janik okazuje swoim pszczołom ogromną czułość i postępuje z nimi nadzwyczaj delikatnie. Nie używa siły, nie rani ich. Kiedy wyjmuje ramki z ula, pszczoły, które na nich zostają strząsa… bażancim piórem. Bo czy tobie spodobałoby się, gdyby ktoś zdmuchnął cię i przytruł wielką dmuchawą ze spalinami? – pyta. Raczej nie, a w przemysłowej hodowli pszczół tak właśnie się postępuje.

Zapadło mi w serce to, że Marek Janik potrafi utożsamić się z maleńką pszczółką. Myśli o tym, co czują, czego pragną i czego się boją. Tym właśnie zdobył mój szacunek. „Oto jest prawdziwy pszczelarz”, pomyślałam. Najbardziej jednak zaciekawiła mnie historia tego, jak Janik został pszczelarzem. Otóż dostał pusty ul po dziadku, postawił go w ogrodzie i jakiś czas potem pszczoły same się w nim osiedliły. To więc pszczoły wybrały Marka na swojego opiekuna, a ja im wierzę.